Η διάσταση του ελέγχου στις ψυχολογικές διαταραχές: από τον υπερέλεγχο στην απώλεια ελέγχου

«Όποιος δεν συγκρατεί τη θέληση με θηρία να συνοδεύει»

(Λεονάρντο Ντα Βίντσι)

 

Η ιδέα του ελέγχου στον πολιτισμό μας είναι πολύ παλαιότερη από την εποχή του Λεονάρντο, όπως μαρτυρεί ο Ηρόδοτος περίπου δύο χιλιάδες χρόνια νωρίτερα: «Από όλες τις ανθρώπινες δυστυχίες η πιο πικρή είναι αυτή: το να γνωρίζεις τόσο λίγα και να μην έχεις κανέναν έλεγχο σε τίποτα».

Ο άνθρωπος πάντα προσπαθούσε να ασκήσει την ικανότητά του να ελέγχει τον κόσμο και τον εαυτό του, ως στρατηγική προσαρμογής και επιβίωσης. Προσπάθησε να το κάνει με διαφορετικά εργαλεία, με μαγικές και εξιλαστήριες τελετουργίες, σκεφτείτε απλώς το χορό της βροχής, με τη θρησκεία, όπως στην περίπτωση που κάποιος προσεύχεται για να θεραπεύσει κάποιος, με την επιστήμη και την τεχνολογία, που σταδιακά έχουν καθιερωθεί ως γνώση της αριστείας για τον έλεγχο των φαινομένων.

Οι προσπάθειες ελέγχου ανέκαθεν ταλαντεύονταν μεταξύ πίστης και λογικής. Ακόμα και σήμερα, όπου ο ορθολογικός έλεγχος αγωνίζεται να επιτευχθεί, μετατοπιζόμαστε σε μια εξιλεωτική και φερέστατη στάση ελέγχου: όταν η ιατρική ορίζει ότι δεν υπάρχει τίποτα περισσότερο που μπορεί να γίνει για να σωθεί ένα αγαπημένο μας πρόσωπο, εύκολα προσκολλόμαστε σε οποιαδήποτε ελπίδα για να προσπαθήσουμε να αποτρέψουμε το τρομερό αποτέλεσμα.

Από την αρχαιότητα, και ακόμη περισσότερο από την Εποχή του Διαφωτισμού, η λογική έχει γίνει το μέσο για την άσκηση ελέγχου πάνω στον κόσμο και πάνω στον εαυτό μας. Αυτό έχει οδηγήσει και οδηγεί σε ένα είδος ιεραρχίας μεταξύ συναισθήματος και λογικής , στην οποία η ορθολογικότητα θεωρείται συνήθως ανώτερη από το συναίσθημα ως τρόπος προσέγγισης του κόσμου. Τα παραπάνω λόγια του Λεονάρντο υπογραμμίζουν αυτή τη διάκριση. Από την άλλη πλευρά, είναι κοινή εμπειρία να ακούμε ανθρώπους να λένε: «Προσπάθησε να μην χάσεις τον έλεγχο», «Πρέπει να μάθεις να ελέγχεις τον εαυτό σου», «Ανάλυσε τα πράγματα ορθολογικά», «Λογική!»

Η πολιτισμική πεποίθηση που υπονοούν αυτές οι προτάσεις είναι ότι ο λόγος, η ορθολογική λογική, μπορεί επίσης να διέπει τη συναισθηματική ώθηση, τον τομέα της συναισθηματικής εμπειρίας. Αυτό μεταφράζεται στο πώς διαχειριζόμαστε και μαθαίνουμε να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας. Αυτό ισχύει στον τομέα της εκπαίδευσης, αλλά και στον τομέα της θεραπείας ψυχολογικών προβλημάτων. Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, για παράδειγμα, δίνει μεγάλη έμφαση στη σημασία του ορθολογικού ελέγχου των δυσλειτουργικών σκέψεων, για τη ρύθμιση των συναισθηματικών εκφράσεων. Η φαρμακολογία από την άλλη, μέσω συγκεκριμένων μορίων, προσπαθεί να ρυθμίσει τις συναισθηματικές αντιδράσεις. Και εδώ, η σιωπηρή ιδέα είναι ο έλεγχος των συναισθημάτων προκειμένου να ανακτηθεί η ορθολογική καθοδήγηση.

Στην πραγματικότητα, αν θέλουμε να βρούμε μια ιεραρχία, φυλογενετικά φαίνεται να ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Από εξελικτική άποψη, οι δομές του εγκεφάλου που μεσολαβούν στη συναισθηματική εμπειρία είναι οι αρχαιότερες , ενώ εκείνες που διέπουν τον τομέα της ορθολογικότητας είναι οι πιο πρόσφατες. Επιπλέον, όσον αφορά την ενεργοποίηση των προσαρμοστικών αντιδράσεων του οργανισμού, τα συναισθήματα ενεργοποιούνται εξαιρετικά γρήγορα, επιτρέποντας στο άτομο να προσαρμοστεί καλύτερα στην εκάστοτε περίσταση. Όταν, ενώ οδηγούμε, βλέπουμε έναν σκύλο να διασχίζει ξαφνικά τον δρόμο, ο φόβος είναι αυτός που μας ειδοποιεί αμέσως και μας επιτρέπει να φρενάρουμε αμέσως.

Η συλλογιστική έρχεται μόνο αργότερα: πρώτα αισθανόμαστε, μετά σκεφτόμαστε . Επομένως, ο ορθολογικός έλεγχος μπορεί να έρθει μόνο αφού η συναισθηματική εμπειρία έχει ξεδιπλώσει τα αποτελέσματά της και, ακριβώς για αυτόν τον λόγο, είναι συχνά αναποτελεσματική στη ρύθμισή της.

 

Η διάσταση του ελέγχου είναι κεντρική για το σχηματισμό και τη διατήρηση πολυάριθμων ψυχολογικών διαταραχών.

Διαταραχή πανικού

Η παρεμβατική έρευνα που διεξήχθη τα τελευταία τριάντα πέντε χρόνια από τον Giorgio Nardone και τους συναδέλφους του σχετικά με τη διαταραχή πανικού έχει καταδείξει πώς η προσπάθεια εκούσιου ελέγχου των φυσιολογικών αντιδράσεων κάποιου οδηγεί στην απώλεια ελέγχου που πυροδοτεί τον πανικό. Σε αυτή τη διαταραχή, η ίδια η προσπάθεια εκούσιας ηρεμίας του εαυτού χωρίς επιτυχία τροφοδοτεί την συναισθηματική έκρηξη που οδηγεί στον πανικό. Όπως σημειώνει ο Cioran, «τα τεχνάσματα της ελπίδας είναι εξίσου αναποτελεσματικά με τα επιχειρήματα της λογικής» σε αυτή την περίπτωση.

 

Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή

Ο άκαμπτος έλεγχος, ο οποίος δεν μπορεί ποτέ να διασπαστεί, είναι ο υποκείμενος μηχανισμός της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής . Σε αυτές τις περιπτώσεις, η μέθοδος ελέγχου είναι τελετουργική και η ίδια η ψυχαναγκαστική τελετουργία γίνεται η ουσία του προβλήματος. Είτε γίνεται για να διορθωθεί ένα πιθανό λάθος - για παράδειγμα, ο συνεχής καθαρισμός μιας επιφάνειας από φόβο μήπως λερωθεί - είτε για να αποτραπεί ένα μελλοντικό πρόβλημα, όπως ο επανειλημμένος έλεγχος ότι το αέριο είναι απενεργοποιημένο, είτε για να εξασφαλιστεί ένα ευνοϊκό αποτέλεσμα, όπως η χρήση ενός συγκεκριμένου ρούχου για να εξασφαλιστεί μια επιτυχημένη εξέταση - ο τελετουργικός έλεγχος γίνεται ένα κλουβί στο οποίο το άτομο κλειδώνεται, γινόμενο έτσι δέσμιο της τελετουργίας. Ο έλεγχος είναι τόσο επιτυχημένος που δεν μπορεί πλέον να κάνει χωρίς αυτόν. Δυστυχώς, είναι ένας απατηλός έλεγχος που επιβεβαιώνει τον εαυτό του και φυλακίζει το άτομο.

 

Διαταραχή ύπνου

Ομοίως, διάφορες διαταραχές ύπνου περιλαμβάνουν τον έλεγχο ως βασικό παράγοντα. Σε αυτές περιλαμβάνονται εκείνοι που σκόπιμα αναγκάζουν τον εαυτό τους να κοιμηθεί, παίρνουν υπνωτικά χάπια και φάρμακα, υιοθετούν προφυλάξεις και τελετουργίες για την προώθηση του ύπνου και πάντα βρίσκονται να κοιτάζουν το ταβάνι ή, ακόμα χειρότερα, να ελέγχουν το smartphone τους. Όσο για εκείνους που, όπως εξηγεί η Federica Cagnoni, μεταφέρουν στη νύχτα έναν τρόπο διαχείρισης της πραγματικότητας που υιοθετήθηκε στη ζωή κατά τη διάρκεια της ημέρας: τον συνεχή έλεγχο της πραγματικότητας μέσω της σκέψης, ο οποίος οδηγεί σε συνεχείς αφυπνίσεις και δυσκολία στην επανένταξη στον ύπνο, λόγω της νοητικής εργασίας που συνεχίζει να κάνει το άτομο ακόμη και κατά τη διάρκεια της νύχτας. Αντί να νανουρίζεται από τον Μορφέα, κοιμούνται με το ένα μάτι ανοιχτό.

 

Στο Κέντρο Στρατηγικής Θεραπείας στο Αρέτσο, ο Giorgio Nardone μελετά και αντιμετωπίζει αυτούς τους μηχανισμούς που επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων για πάνω από τριάντα χρόνια . Μέσω της εκτεταμένης έρευνας και των παρεμβάσεών του σε ψυχολογικές και σχεσιακές διαταραχές, με την υποστήριξη της ομάδας των συνεργατών του, έχει αναπτύξει αποτελεσματικά και αποδοτικά πρωτόκολλα θεραπείας για την επίλυση των περισσότερων ψυχολογικών προβλημάτων. Το έργο του έχει οδηγήσει σε μερικές από τις πιο αποτελεσματικές τεχνικές θεραπείας για διαταραχή πανικού, φοβίες, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, σεξουαλικές διαταραχές, διαταραχές ύπνου και διατροφικές διαταραχές. Η Σύντομη Στρατηγική Θεραπεία, που επισημοποιήθηκε από τον Giorgio Nardone, είναι πλέον ένα πρωτότυπο θεραπευτικό μοντέλο που εξάγεται παγκοσμίως.

Στον πολιτισμό μας και στη σύγχρονη κοινωνία, η ιδέα του ελέγχου είναι κεντρική και η ψευδαίσθηση φαίνεται να είναι ότι τα πάντα μπορούν να ελεγχθούν. Προσπαθούμε συνεχώς να ασκούμε όσο το δυνατόν περισσότερο έλεγχο και συχνά νιώθουμε το βάρος αυτής της προσπάθειας, δεν είναι τυχαίο ότι το άγχος είναι μια από τις πιο χρησιμοποιούμενες λέξεις σήμερα. Η χίμαιρα του απόλυτου ελέγχου επιδιώκεται, ανεβάζοντας την ορθολογική σκέψη σε ένα ενιαίο όργανο γνώσης, αντί να μαθαίνουμε να διαχειριζόμαστε το μερίδιο της αβεβαιότητας που υπάρχει σε οποιοδήποτε φαινόμενο. Το υψηλότερο επίπεδο ελέγχου, όπως θυμάται ο Giorgio Nardone, επιτυγχάνεται όταν κάποιος μπορεί να κινηθεί ομαλά μεταξύ της χαλάρωσης του ελέγχου και της ανάκτησης του ελέγχου, όπως ακριβώς κάνουν οι πρωταθλητές κάθε κλάδου.

 

Αντί να κολλάμε άκαμπτα στην ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου, είναι σκόπιμο να μάθουμε να χορεύουμε ευέλικτα μεταξύ βεβαιότητας και αβεβαιότητας, μεταξύ λογικής και συναισθήματος, αποδεχόμενοι θολά όρια και αντιφάσεις και να θυμόμαστε ότι, όπως έγραψε ο Νίτσε, «ό,τι είναι απόλυτο ανήκει στην παθολογία. ".

 

Δρ Carlo Eugenio Brambilla

Επίσημος Ψυχοθεραπευτής του Κέντρου Στρατηγικής Θεραπείας

 

 

Βιβλιογραφία αναφοράς

 

Cagnoni, F. (2016). Αϋπνία. https://www.centroditerapiastartegica.com/insomnia/

Cioran, E.M. (1993). Συλλογισμοί της πικρίας . Μιλάνο: Adelphi.

Μαρινώνη, Α. (1974). Λογοτεχνικές Γραφές . Μιλάνο: Ριτζόλι.

Nardone, G. (2013). Ψυχοπαγίδες . Μιλάνο: Ponte alle Grazie.

Nardone, G. (2016). Θεραπεία κρίσης πανικού . Μιλάνο: Ponte alle Grazie.

Nardone, G. (2019). Συναισθήματα. Οδηγίες χρήσης . Μιλάνο: Ponte alle Grazie.

Nardone, G. & Portelli C. (2013). Εμμονές, Καταναγκασμοί και Μανίες . Μιλάνο: Ponte alle Grazie.

Nardone, G. & Salvini, A. (2013). Διεθνές Λεξικό Ψυχοθεραπείας . Μιλάνο: Garzanti.

Νίτσε, Φ., (1977). Πέρα από το Καλό και το Κακό . Μιλάνο: Adelphi.